Mladobosanac pred Hitlerom: Povodom knjige „U požaru svetova“ Mihaela Martensa

Često se prva rečenica knjige uzima kao reprezentativna i time ponekad postaje lična karta dotičnog dela, ali ima i pisaca u čijim su radovima mnogo upečatljivije poslednje nego prve rečenice, pa se može reći da u takve pisce spada i Ivo Andrić, jer nije teško zaključiti da je od rečenice koja glasi „Većim delom svoga toka reka Drina protiče kroz tesne gudure između strmih planina ili kroz duboke kanjone okomito odsečenih obala“ – umetnički mnogo jača poslednja rečenica dotičnog romana: „Na uzbrdici koja vodi na Mejdan ležao je Alihodža i izdisao u kratkim trzajima“ (Na Drini ćuprija), kao i da je od rečenice „U tišini i nepomičnom vazduhu letnjeg dana javi se odnekid neočekivan i nevidljiv pokret, kao zalutao i usamljen glas“ – znatno snažnija ona koja je kao svojevrsna poenta data na samom kraju ove poetske priče: „Samo da ne prestanem da je iščekujem!“ (Jelena, žena koje nema).

Ako se ima u vidu ova činjenica, onda možda i nije slučajno što je Ivo Andrić ostao upamćen na osnovu onoga što je radio i postigao tokom poslednjih decenija svoga života, kao da je strpljivo čekao da dođu pogodna vremena u kojima će moći da se postavi kao pravi čovek na pravom mestu, čime je donekle zaista anulirao sve ono iz prethodnog perioda svog života što bi se moglo protumačiti u izrazito negativnom kontekstu.

Tome u prilog govori i podatak da Andrić sâm nije uvrstio u svoja sabrana dela mnoge rane radove, naročito one pesničke (naravno, Andrić kao književnik nije usamljen u ovom maniru), tako da su nove generacije čitalaca mogle da se sa zbirkama Ex Ponto i Nemiri upoznaju tek u izdanjima koja su štampana nakon smrti pisca, koji je već bio upamćen prvenstveno kao pripovedač.

Ipak, u godinama nakon Andrićeve smrti počinju da se otkrivaju ne samo dela koja pisac za života nije preštampavao, nego i jedan po jedan kontroverzan detalj iz njegovog života, pa ubrzo postaje jasno da takvih podataka uopšte nije mali broj, a dovoljno je spomenuti piščev položaj u godinama na početku Drugog svetskog rata, jer Andrić je tada „izvanredni poslanik“ Kraljevine Jugoslavije u Nemačkom rajhu, što možda i ne bi bilo toliko šokantno da se ne radi o ličnosti koja će docnije zauzimati visoke položaje u društvu i kulturi Titove Jugoslavije. Kako se desilo da pesnik koji je svoje prve značajne stihove objavio u zborniku Hrvatska mlada lirika ostane upamćen kao najznačajniji srpski književnik, zašto je mladobosasnki tvorac teksta Nezvani neka šute (napisanog u danima stvaranja prve jugoslovenske države) i sâm postao nezvan pošto je u novim mutnim vremenima zaćutao, kako je bilo moguće da jedan činovnik Kraljevine Jugoslavije doživi vrhunac svoje književne karijere u socijalističkoj Jugoslaviji, kako se desilo da Josip Broz Tito odlikuje nobelovca koji je nekada kao diplomata primio akreditaciju lično od Adolfa Hitlera, kako je došlo do toga da od Andrićevog književnog mosta bude nakon piščeve smrti podignuta zgrada mržnje – ovim i još mnogim protivurečnostima iz Andrićevog životopisa bavio se nemački novinar Mihael Martens i svoja istraživanja objavio u knjizi nazvanoj U_požaru_svetova, sa karakterističnim podnaslovom Ivo Andrić – jedan evropski život (srpski prevod: Laguna, Beograd 2020).

Znajući da detaljno i objektivno predstavljanje života i rada Ive Andrića nije jednostavan zadatak, Martens je predano i savesno pristupio istraživanjima, konsultovao najširu moguću literaturu, citirajući ponekad i sasvim dijametralne stavove, sa različitih nacionalnih i ideoloških pozicija, a neretko je za odgovorima tragao i kroz skrivene Andrićeve metafore, koje se pokazuju kao veoma česte u njegovim delima.

Martensova knjiga doneće nove podatke ne samo nemačkim (ili uopšte evropskim), nego i srpskim čitaocima, a mnogi će podaci tim pre biti dragoceniji jer su sagledani sa izvesne distance i jer su balkanske nesuglasice (koje su se često pretvarale u požare) protumačene iz evropske perspektive, iz koje se Andrić jedino i može dostojno sagledati, oslobođen svih mogućih stega, i onih koje je sâm postavio, i onih koje su mu dodatno pripisane.

Zadirući pomalo i u detalje koji se graniče sa teorijom zavere, naročito kad je u pitanju Andrićevo porodično poreklo i njegov lični odnos prema nemačkom nacizmu i jugoslovenskom komunizmu, Martens je i tu dosledno citirao dostupne izvore (koji se, sami za sebe, mogu preispitivati), pri čemu je odgovorio na mnoga kontroverzna pitanja, ali je dao i podstrek za nova istraživanja, od kojih bi svako moglo činiti posebnu knjigu.

Sa druge strane, Martens je sklon raskrinkavanju izvesnih retuširanih priča, koje su se kao takve ponekad pretvorile i u legende, a koje su izgleda bile neophodna intervencija u biografiji najznačajnijeg pisca jedne komunističke zemlje, pa se tako otkriva da Andrić nije bio eksplicitni protivnik pristupanja Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu, ali da se nakon rata lako mogao predstavljati kao takav jer nije bio uključen u direktne pregovore između Beograda i Berlina, verovatno stoga što je bio smatran pristalicom zbačenog predsednika vlade Milana Stojadinovića – i tako se desilo da Andrić prođe nekažnjeno u trećem (Titovom) režimu zato što je u drugom (vlada Dragiše Cvetkovića i Vlatka Mačeka) bio skrajnut kao čovek prvog (Stojadinovićevog) režima.

Nimalo pristrasan prema ličnosti o kojoj govori, Martens ipak ima razumevanja za pojedine Andrićeve poteze koji bi se iz strogo etičkog ugla zaista mogli oštro osuditi (biografovo opravdanje se ponekad svodi na prilično smelo razlikovanje „dnevnog“ i „noćnog“ Andrića), pa kad citira Andrićeve hvalospeve Staljinovom i Titovom režimu, Martens ih čita između redova i pomalo oduševljeno ističe piščevo umeće što je čak i u takvim tekstovima umeo da izbegne pad u otvoreno poltronstvo, a pritom Martens ne zaboravlja da kao jedan od najsvetlijih moralnih trenutaka Andrićeva života navede piščevu odluku da nakon okupacije Kraljevine Jugoslavije ne ode u neutralnu Švajcarsku, nego da se vrati u razoreni Beograd i provede rat u dobrovoljnoj izolaciji, i fizičkoj i književnoj.

Pošto se u svakoj biografiji mora dotaći i sredina u kojoj se ličnost o kojoj je reč formirala i ostvarila kao znamenita nacionalna figura, Martens je stoga veliku pažnju posvetio i gradovima, državama i režimima u kojima je Andrić odrastao, u kojima se školovao i najzad kalio kao pisac i političar, pa se tako susrećemo sa Višegradom Andrićevog detinjstva, Krakovom njegovih studentskih dana, Mariborom njegovog zatočeništva, Beogradom i beogradskom avangardnom književnom scenom u godinama nakon Prvog svetskog rata, a pravo otkrovenje mogu biti zakulisni pregovori oko potpisivanja Trojnog pakta, kao i atmosfera među članovima Švedske akademije u godinama pre nego što će Nobelova nagrada za književnost konačno biti dodeljena jednom jugoslovenskom piscu (ispostaviće se, međutim, da neće biti dodeljena onom piscu za kog je Tito navijao, a koji je tada bio i politički podobniji u Jugoslaviji i možda popularniji među zapadnim intelektualcima od Andrića).

Takođe je sasvim očekivano da se kroz jednu biografiju dotaknu i druge ličnosti čije delovanje ponekad može još bolje objasniti centralnu ličnost same knjige, pa će nam tako i susreti sa Danilom Ilićem i njegovim mladobosanskim sledbenicima, sa Milanom Stojadinovićem i knezom Pavlom Karađorđevićem, sa nepravedno zaboravljenim piscima Boškom Tokinom i Brankom Lazarevićem, sa istorijskim Mehmed-pašom Sokolovićem i Omer-pašom Latasom biti podjednako zanimljivi kao i otkrivanje skrajnutih detalja iz Andrićevog života, a kad je reč o piščevim ženskim prijateljstvima i ljubavima, osim Milice Babić-Jovanović, o kojoj se ipak već dosta pisalo i govorilo, tu su i malo poznate ili do sada potpuno anonimne Helena Ižikovska, Evgenija Gojmerac, Zdenka Marković, Gun Bergman (supruga Ingmara Bergmana), Vera Stojić, kao i neimenovana žena Gustava Krkleca, Andrićevog prijatelja i masonskog brata.

Pisana prvenstveno za evropsku (tačnije: zapadnoevropsku) publiku, Martensova knjiga prožeta je izvesnim predrasudama koje svetska javnost i politika već decenijama gaje prema balkanskim narodima i njihovoj istoriji, a naročito su upadljive tvrdnje o Kraljevini Jugoslaviji kao velikosrpskoj tvorevini, pri čemu autor pada u kontradiktornost čim se osvrne na Andrićev život i rad u dotičnoj državi, jer ako pretpostavimo da se Andrić tada još uvek, makar i kao pripadnik rimokatoličke veroispovesti, tretirao kao Hrvat, i ako znamo da je u jugoslovensku diplomatiju ušao zahvaljujući ministru vera Tugomiru Alaupoviću, koji je takođe bio rimokatolik i Hrvat, pa ako još znamo da je Andrić tokom diplomatske misije u Berlinu bio u neposrednom kontaktu sa obaveštajcem Vladimirom Vauhnikom, inače Slovencem – postavlja se pitanje kako su pripadnici hrvatskog i slovenačkog naroda mogli zauzimati tako značajne položaje u državi koja se smatra velikosrpskom. (Karakteristično je da Martens zaobilazi i činjenicu da su pojedini austrougarski oficiri hrvatske i slovenačke nacionalnosti bez problema primljeni, ponekad i sa višim činom, u novoosnovanu jugoslovensku vojsku, postavši čak i komandanti srpskim vojnicima, protiv kojih su prethodno ratovali.) Osim što je bezrezervno tretira kao velikosrpsku, Martens posmatra prvu Jugoslaviju, bar tokom poslednje decenije njenog trajanja, i kao državu sklonu fašističkoj ideologiji, prvenstveno zbog Stojadinovićevih pokušaja da se približi Rimu i Berlinu, a kad se govori o pogrešnim političkim potezima koji su Jugoslaviju najpre odveli na nasictičku stranu a potom je uvukli u rat koji nije bilo moguće dobiti (čini se da Martens ima negativan stav i prema Stojadinovićevoj politici neutralnosti, i prema Cvetkovićevom potpisivanju Trojnog pakta, i prema vojnom puču Dušana Simovića – što je prilično kontradiktorno i apsurdno), ne pominje se da je u to vreme potpredsednik jugoslovenske vlade bio Hrvat Vlatko Maček (docniji pristalica ustaškog režima), pa se tako može pogrešno zaključiti da je i jugoslovenska politika prema nacističkoj Nemačkoj bila isključivo srpska stvar i srpsko odlučivanje u ime svih jugoslovenskih naroda. (Kakav je zaista bio odnos zvanične Kraljevine Jugoslavije prema nacističkoj ideologiji, najbolje se vidi na jednoj fotografiji koju je Martens uneo u svoju knjigu: Andrić kao diplomata u Nemačkoj polaže venac na spomen-obeležje i okružen je oficirima koji salutiraju u stavu ispružene ruke, dok jugoslovenski poslanik ipak ne iskazuje takvu lojalnost režimu i vođi Trećeg rajha.)

Razumljiviji su Martensovi stavovi o Sarajevskom atentatu kao ishitrenom potezu koji je evropske narode bukvalno gurnuo u rat neslućenih razmera, no opet pada u oči kako je Martens iskoristio da sa spiska vidovdanskih zaverenika istakne Vasu Čubrilovića, i to prvenstveno zbog njegovog docnijeg predloga o iseljenju Albanaca sa Kosova, o čemu se i Andrić jednom prilikom pozitivno izjasnio – međutim, Martens ne pominje da ovaj Čubrilovićev plan nikada nije naišao na jači odjek u srpskom društvu, te da u godinama koje su usledile nisu sa Kosova proterani Albanci, nego su progoni i ubistva vršeni isljučivo nad srpskim stanovništvom nakon italijansko-albanske okupacije Kosova. (Martens pritom tvrdi kako Albanci u Jugoslaviji nisu imali pravo da odlučuju o sopstvenoj sudbini, ali uopšte ne govori o Srbima u Albaniji, koji su čak bili planski albanizovani, dok Albanci u Jugoslaviji nikada nisu izgubili svoj nacionalni identitet niti su im bila nametana nova prezimena po uzoru na prezimena većinskog naroda.)

Ipak, uopšteno gledano, mora se priznati da Martens relativno uspešno pliva kroz zamršene nacionalne i ideološke protivurečnosti na jugoslovenskom tlu tokom Drugog svetskog rata, a uspeva i da sa objektivne distance sagleda ratni sukob u Bosni i Hercegovini tokom poslednje decenije XX veka, pri čemu se posebno osvrće na političko iskorišćavanje i zlonamerno tumačenje Andrićevog dela, što je bilo karakteristično za sve zaraćene strane – no, upravo je možda ova kontradiktornost najbolji dokaz o veličini i večnom trajanju Andrićevog stvaralaštva, jer samo u velikim delima svaki čitalac (naročito onaj koji je pun političkih i nacionalnih predrasuda) može uvek pronaći ono što mu odgovara i protumačiti onako kako mu je u datom trenutku najpogodnije.

Sagledavajući međunacionalne konflikte na nekadašnjem jugoslovenskom prostoru, Martens eksplicitno povezuje ime Ive Andrića sa postojanjem Jugoslavije, pri čemu je sasvim jasno da je Andrić bio potreban Jugoslaviji koliko i ona njemu, i to bez obzira na ideologiju: u prvoj Jugoslaviji Andrić je izgradio političku karijeru jer je bio potreban svojoj državi kao diplomata, a u drugoj Jugoslaviji je nastupao prvenstveno kao književnik jer je novoj državi bio potreban ugledni pisac iz prethodnog režima kako bi makar u inostranstvu bila tretirana kao demokratska zemlja (a da li je u arhivu jugoslovenske obaveštajne službe bilo dokumenata koji bi za jedan tren mogli kompromitovati Andrića i lišiti ga slobode ako otkaže poslušnost državi – to je već posebna priča).

Uprkos izvesnim nedoslednostima i nedostacima (koji se mogu pravdati duboko ukorenjenim predrasudama zapadne Evrope prema Balkanu), knjiga Mihaela Martensa nam na maestralan način pokazuje da je Ivo Andrić bio jedan od onih ne toliko brojnih ljudi koji su kroz život hodali na vrhovima prstiju a ipak ostavili vidne i neizbrisive tragove, što se možda i ne bi dogodilo da Andrić nije u potpunosti pripadao svom vremenu (i to sa svim manama koje su to vreme karakterisale), dok je u svoje radove latentno unosio sve ono o čemu je ćutao, pa stoga Andrićeva dela jesu uvek bila ispred vremena.

Živeti na Balkanu i pohoditi evropske kulturne i političke centre tokom prve polovine XX stoleća, značilo je da se nikako nisu mogla izbeći barem dva velika požara, a malo je onih ljudi koji su uspeli da ne učestvuju u raspirivanju vatre, da se gotovo nimalo ne opeku, ali da ipak steknu iskustvo koje će na najbolji način primeniti čim vatra zgasne.

Prvobitna i kraća verzija teksta: Laguna Bukmarker

Autor: Dušan Milijić

Related posts

Leave a Comment