Ljubiteljima retkih i pomalo zaboravljenih knjiga (koje ne moraju nužno biti i stare) veliko je zadovoljstvo kad među stranicama jednog izdanja pronađu podatke o publikacijama za koje se gotovo nigde drugde ne može saznati (osim u nekim fusnotama ili usred dugih i teško čitljivih spiskova konsultovane literature), a kad se najzad dođe do tih dotad nepoznatih knjiga, još je veće zadovoljstvo ako se lančana reakcija nesputano nastavi iskrsavanjem novih saznanja o izdanjima koja godinama čame po bibliotekama i antikvarnicama, pri čemu čitanje jedne knjige goni na čitanje nekoliko drugih knjiga tako da se spisak neprestano proširuje novim bibliografskim jedinicama koje će čekati dok ne dođu na red da budu pročitane.
„Ova je drama počela na Kosovu“ – prva je rečenica u eseju Iva Andrića „Njegoš kao tragični junak kosovske misli“, štampanog 1935. godine.
Teško je odrediti kada je započelo ovo književno putovanje koje ne vodi toliko kroz Andrićeva dela koliko kroz dela o Andriću, ali verovatno je najveći podsticaj za putovanje bila knjiga neobičnog naslova Ivo Andrić 1918 (Vukotić medija, Beograd 2019), u kojoj je Biljana Đorđević Mironja sakupila tekstove koje je budući nobelovac napisao ili dao u štampu od januara do decembra 1918. godine, kada je živeo u Zagrebu i dobar deo vremena provodio na lečenju u Bolnici milosrdnih sestara.
Niti je godina iz naslova knjige nasumično odabrana niti je slučajno što se u toj godini Andrić pokazuje kao veoma plodan i raznovrstan pisac, jer to je prelomni istorijski trenutak u kome se politički i kulturni predstavnici južnoslovenskog stanovništva Austrougarske definitivno opredeljuju za izlazak iz već poražene habzburške imperije zarad ulaska u jugoslovensku državu preko ujedinjenja sa ratnom pobednicom Kraljevinom Srbijom – a takva opšta društvena i nacionalna previranja ne samo što su inspirativna za pesničke uzlete, nego znaju i da silom prilika iznedre polemičke tekstove kakve pojedini pisci ne bi napisali ni u jednoj drugoj situaciji.
Tako je Andrić, izrevoltiran pojedinim skeptičnim reakcijama na predstojeće jugoslovensko ujedinjenje, napisao i objavio novembra 1918. novinski članak pod nazivom „Nezvani neka šute“, sigurno ne naslutivši da će tokom naredne velike ratne klanice sâm morati da zaćuti, mada će se u toj prilici tišina pokazati korisnom ako se zna da je iznedrila tri značajna romana kao što su Na Drini ćuprija, Travnička hronika i Gospođica.
Ipak, ako je Andrić tokom 1918. godine bio bučan u književnom i polemičkom smislu, i ovoj je piščevoj aktivnosti prethodilo jedno prisilno ćutanje dugo četiri godine, što zbog zatvorskih tamnica (gde je Andrić dospeo kao istaknuti član Mlade Bosne), što zbog slabog piščevog zdravstvenog stanja – pa je i ova višegodišnja tišina iznedrila značajna dela, poput pesničke zbirke Ex Ponto, koja je štampana u Zagrebu upravo 1918, zbog čega će se i ona naći u knjizi gde je obuhvaćeno Andrićevo stvaralaštvo tokom navedene godine.
Upadljivo je da se dva vremenska intervala uslovljena ratnim prilikama (1914–1918. i 1941–1945) ističu u celokupnom Andrićevom stvaralaštvu kao periodi tokom kojih je pisac za relativno kratko vreme napisao najveći broj značajnih dela, samo što će tokom prvog ratnog perioda briljirati na planu poezije, a tokom drugog – na planu proze.
Pored celovite zbirke Ex Ponto, našao se u knjizi Ivo Andrić 1918 i jedan broj pesama koje su za Andrićeva života objavljene svega jedanput u periodici (da bi potom bile preštampane tek u posthumnim Andrićevim sabranim delima 1976), ali je posebnu pažnju privukla pesma „Jedan novembar“, čiji je naslov bio dovoljan da se uđe u dublja razmatranja o spomenutom mesecu u 1918. godini, a naročito u razmišljanje o tome kako su dotični mesec proživeli oni koji su tih trideset dana proveli u Zagrebu kao kulturnom i političkom centru južnoslovenskog življa dotadašnje Austrougarske.
Ako se zna da je Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba 29. oktobra 1918. u Zagrebu proglasilo otcepljenje južnoslovenskih krajeva od Austrougarske i stvaranje Države Slovenaca, Hrvata i Srba, a da su 1. decembra 1918. delegati Narodnog vijeća pročitali u Beogradu odluku o ujedinjenju Države Slovenaca, Hrvata i Srba sa Kraljevinom Srbijom, jasno je koliko je novembar 1918. morao biti buran i prepun naglih (nacionalnih i ideoloških, pa i kulturoloških) trzavica u samom Zagrebu.
Iako nije do kraja razjašnjeno da li je Ivo Andrić bio član Narodnog vijeća ili je sednici 29. oktobra 1918. prisustvovao kao počasni gost (sa Ivom Vojnovićem i Nikom Bartulovićem), ipak je i Andrić, prvenstveno kao urednik časopisa Književni jug, umnogome doprineo da se u Zagrebu stvori atmosfera povoljna za jugoslovensko ujedinjenje (dovoljno je istaći da su u navedenom časopisu štampani tekstovi na ćirilici prvi put unutar još postojeće Austrougarske nakon zabrane srpskih obeležja u celoj imperiji 1914. povodom Sarajevskog atentata).
Mora se zapaziti da je u knjizi Ivo Andrić 1918 data veoma precizna hronologija piščevih aktivnosti tokom 1918. godine, pri čemu bi relativno veliki obim hronologije mogao izazvati čuđenje samim tim što obuhvata svega jednu godinu – a nasuprot tome, često se desi da hronologija celog života jednog pisca bude upola kraća od spomenute (pri čemu su i Andrićevi životoposi u ponekim izdanjima njegovih dela znatno kraći od pregleda Andrićevih aktivnosti tokom 1918. godine u navedenoj knjizi).
Ipak, da bi se jasnije osvetlila Andrićeva književna, pa i politička uloga u danima ključnim za stvaranje jugoslovenske države, moralo se doći do knjige kontroverznog naslova Hrvatski književnik Ivo Andrić, koju je napisao lekar Željko Poljak (i objavio u Zagrebu 2002), a u kojoj je akcenat bačen na dva zagrebačka perioda Andrićevog stvaralaštva (1912–1913. i 1917–1919), naravno sa tendencijom da se Andrićeva dela napisana pre piščevog odlaska u Beograd (1919) uvrste u korpus hrvatske književnosti (doduše, bez bilo kakvog osporavanja Andrićeve pripadnosti srpskoj književnosti), ne samo zato što u tadašnjim Andrićevim tekstovima dominiraju osobenosti karakteristične hrvatskom jezičkom standardu, nego i zbog pojedinih piščevih nedvosmislenih izjava o sopstvenoj nacionalnoj i kulturološtoj pripadnosti iskazanim u privatnim pismima prijateljima i saradnicima (uzgred, opšte je poznato da su se Andrićevi stihovi našli u zborniku Hrvatska mlada lirika 1914, što se nije moglo desiti bez Andrićevog ličnog odobrenja).
Stoga su najveći deo knjige Željka Poljaka zauzela pisma koja je Andrić uputio svom zagrebačkom prijatelju Vojmiru Vojku Durbešiću (većina tih pisama nije bila objavljena ranije, dok su pojedina štampana u knjizi Andrićevih pisama koju je za izdanje novosadske Matice srpske 2000. priredio Miroslav Karaulac), ali su donesene i kratke biografije značajnih ličnosti sa kojima je Andrić sarađivao ili se družio tokom svojih zagrebačkih dana.
Bez obzira na politički i nacionalni aspekat, koji se zapaža već na naslovnoj strani, knjiga Željka Poljaka značajna je zbog toga što široj čitalačkoj publici pruža uvid u manje poznate detalje iz Andrićevog privatnog života, kao i uvid u lične (ponekad i prenagljene) stavove koje je pisac u svojim dvadesetim godinama iskazivao u pismima najodanijim prijateljima (mišljenja o pojedinim bliskim srodnicima i o Zagrebu kao kultunom središtu često prelaze u neprikladne opaske koje bi se na prvi pogled teško pripisale Andriću), ali je značajna i zato što u popisu literature o Andriću daje naslove na koje se ne može naići čak ni u nekim opširnijim bibliografskim pregledima najznačajnijih publikacija o stvaralaštvu i životu jugoslovenskog nobelovca.
Sasvim je razumljivo što Željko Poljak ima pretežno negativno mišljenje o brojnim hvalospevima Andriću štampanim u godinama nakon piščeve smrti, ali je kao pozitivan primer objektivnog osvrta na Andrićevo delo istakao knjigu pod nazivom Ivo Andrić u našim sporovima (Partizanska knjiga, Ljubljana 1985), čiji je autor Vasilije Kalezić, književni delatnik za koga se može reći da je maltene potonuo u zaborav uprkos tome što je jugoslovensku književnu istoriju zadužio publikacijama U Krležinom sazvježđu, Ljevica u sukobu sa Krležom, Sukobi socijalne literature i nadrealizma, Đilas – miljenik i otpadnik komunizma, kao i spomenutom knjigom o Andriću.
Zato neće biti naodmet jedan osvrt na najvažnije podatke iz života i rada ovog vrsnog poznavaoca sukoba na književnoj levici.
Rođen u naselju Jastreb kod Danilovgrada 1931. godine, Vasilije Kalezić diplomirao je književnost na Filozofskom fakultetu u Beogradu 1955, a doktorirao je u Novom Sadu 1975. na temi „Tendencija u književnosti i sukobi naprednih pisaca između dva rata“, dok je u međuvremenu radio kao profesor u Vršcu i Bečeju, a od 1973. do 1980. bio je direktor Drame Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu, zatim od 1980. do 1982. upravnik Narodnog pozorišta u Beogradu, a potom, do odlaska u penziju 1988, urednik u beogradskoj izdavačkoj kući Narodna knjiga.
Pored propratnih tekstova za izdanja izabranih dela Đure Jakšića, Jovana Dučića, Radovana Zogovića, Miroslava Antića i Fjodora Mihailoviča Dostojevskog, naročito je bio zapažen Kalezićev priređivački rad na delima pozorišnog i slikarskog kritičara Milana Predića, dramaturga i nekadašnjeg upravnika beogradskog Narodnog pozorišta.
Mora se napomenuti da na Vikipediji ne postoji ni na jednom jeziku članak o književnom istoričaru Vasiliju Kaleziću, mada se zapaža da na hrvatskom jeziku postoje dva digitalna članka posvećena Kalezićevoj biografiji – jedan na Hrvatskoj enciklopediji, a drugi na Krležijani – dok se na srpskom jeziku jedini članak o Kaleziću može naći na digitalnoj Enciklopediji Srpskog narodnog pozorišta, pa se samo zahvaljujući pomenutim tekstovima dolazi do podatka o Kalezićevoj smrti 2018. godine.
Sasvim je očekivano što se Kalezićeva biografija našla na digitalnoj enciklopediji Krležijana, jer Kalezićevo interesovanje za sukob na književnoj levici, koji je uoči Drugog svetskog rata zadesio jugoslovensku levičarsku literaturu, prirodno je dovelo i do njegovog interesovanja za književni rad, pa i za politička kolebanja Miroslava Krleže, čije je ime maltene simbol nesuglasica unutar grupe pisaca oformljene prvenstveno na bazi socijalističke ideologije i socrealističke umetnosti.
Moguće je da postoji barem jedan konkretan razlog što je Kalezićev rad svesno skrajnut iz vidokruga srpske književne kritike i istorije, jer se Kalezić prvi usudio da svega nekoliko godina nakon smrti Iva Andrića načini nagli iskorak iz gomile pohvalnih publikacija posvećenih preminulom nobelovcu i da svojim postupkom izazove eminentne književne delatnike da reaguju tako kao da Andrića brane od neargumentovanih kleveta, a ne od činjenica koje se ne mogu osporiti izgovorom kako ne idu u prilog idealizovanoj slici Andrićeve ličnosti kao beskompromisne i besprekorne.
Knjiga Ivo Andrić u našim sporovima koncipirana je kao zbornik Kalezićevih članaka o Andrićevom delu i životopisu, mada je Kalezić uvrstio i polemičke tekstove koje je napisao povodom reakcija drugih kritičara na njegova prethodno objavljena zapažanja, pa u tom pogledu najmanje polemički a najviše, uslovno rečeno, književnonaučni tekst jeste onaj koji je odštampan na poslednjem mestu i čiji naslov „Ivo Andrić i Dostojevski“ dovoljno govori sâm za sebe, ali iako je navedeni članak lišen polemičarskog tona prisutnog u većini ostalih članaka koji su se našli u knjizi, ipak nije ništa manje zanimljiv i iznenađujuć, jer je Kalezić još jedanut ukazao na izvesne detalje iz Andrićevih radova koji su drugim kritičarima promicali, pa će sigurno biti čitalaca, ali i književnonaučnih delatnika, koji će nakon pročitanog Kalezićevog viđenja o uticaju Dostojevskog na Andrićevo stvaralaštvo sasvim drugačije tumačiti Andrićevu prozu nego što su je dotad tumačili.
I kao što se za Kalezićevu knjigu o Andriću saznalo iz jedne druge knjige, tako se i iz Kalezićevih tekstova saznaje za mnoge publikacije koje su se delimično izgubile po iscrpnim bibliografskim spiskovima i izašle iz vidokruga čak i onima koji su veoma zainteresovani za proučavanje Andrićevog dela (dovoljno je navesti sledeće naslove: Andrićevi romani ili svijet bez boga Stanka Koraća, Razgovori i ćutanja Iva Andrića od Koste Dimitrijevića, Rani Andrić Miroslava Karaulca), ali sigurno će najpre pasti u oči jedan Andrićev naslov za koji su čuli i oni koji površno poznaju njegov književni rad, jer je u knjigu unesen i Kalezićev članak „’Jelena, žena koje nema’ u stvarnosti naših razmirica“, gde se ne dovodi u pitanje literarna vrednost Andrićevog proznog triptiha, nego se daje osvrt na jedno neobično i, pokazalo se, prilično kontroverzno izdanje ove poetske priče.
Iz Kalezićevog članka saznaje se da je Zadužbina Ive Andrića izrazila negodovanje povodom toga što je beogradski izdavač „Vuk Karadžić“ objavio 1980. godine zasebno izdanje priče „Jelena, žena koje nema“, uz čiji su izvorni tekst unesene i reprodukcije likovnih radova sarajevskog akademskog slikara Mersada Berbera, ali i Andrićeva pisma zagrebačkoj prijateljici Zdenki Marković.
Iako je negodovanje donekle bilo izazvano i činjenicom da je unošenjem likovnih prikaza naslovne junakinje umnogome narušena izvorna apstrakcija koja daje osnovni smisao Andrićevoj poetskoj priči, ipak je najveći problem bio u tome što su preštampana pisma mogla navesti čitaoce na zaključak da je Andrićeva inspiracija tokom pisanja priče „Jelena, žena koje nema“ bila upravo Zdenka Marković, za šta inače nema nikakvih dokaza.
Kalezićev osvrt na pomenuto izdanje priče „Jelena, žena koje nema“ pruža zanimljiv uvid u jedno vreme kad su izdavači vagali između umetničke vrednosti i materijalne koristi, između poštovanja izvornog smisla znamenitih književnih dela i komercijalnog uspeha kod šire čitalačke publike, a iste godine kad se pojavilo i sporno izdanje Andrićeve poetske priče, odštampan je u zagrebačkom listu Fokus članak Vasilija Kalezića pod nazivom „Prešućeni Ivo Andrić“.
Pre nego što se u kratkim crtama sagledaju najvažniji detalji samog članka, mora se zastati već kod naslova, čije je izvorni oblik „Prećutani Ivo Andrić“, kako stoji i u knjizi Ivo Andrić u našim sporovima – ali, prilikom objavljivanja u Fokusu, nije samo naslov bio prilagođen hrvatskoj varijanti tada još uvek (barem na većem delu teritorije Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije) zvaničnog srpskohrvatskog ili hrvatskosrpskog jezika, nego su tome bili podvrgnuti i pojedini izrazi unutar teksta.
Samim tim što će Kalezić docnije, kad bude preštampao članak u knjizi, sa izvesnom dozom prekora u posebnoj napomeni istaći korekciju koju je naslov njegovog članka pretrpeo prilikom objavljivanja u Fokusu (spomenivši i druge grube izmene i omaške), dovoljno pokazuje kolika je bila autorova doslednost u jezičkim i pravopisnim pitanjima, koja je utoliko izraženija kad se shvati da je Kalezić u svim svojim člancima redovno deklinirao Andrićevo lično ime koristeći nastavke za gramatički muški rod: prema nominativu „Ivo“ korišćen je oblik „Iva“ za genitiv i akuzativ, a oblik „Ivu“ za dativ – umesto „Ive“ za genitiv, „Ivi“ za dativ, a „Ivu“ za akuzativ.
Međutim, Kalezić svoju doslednost nije prenosio na zvanične nazive unutar kojih je Andrićevo lično ime deklinirano kao imenica gramatičkog ženskog roda sa nominativnim nastavkom „-a“, pa je stoga, na primer, pojmove Zadužbina Ive Andrića i Sabrana dela Ive Andrića redovno navodio u tim oblicima, bez prilagođavanja u varijante „Zadužbina Iva Andrića“ i „Sabrana dela Iva Andrića“.
Posebno je, ipak, zanimljiva Kalezićeva deklinacija imena „Rade“, jer kad se u svom članiku „Lik Iva Andrića u raznim vrstama ’kazivanja’ i sjećanja“ bude osvrnuo na knjigu Sudbina umetnika (Slovo ljubve, Beograd 1976), koja ima podnaslov „Razgovori s Ivom Andrićem“ i čiji je autor Rade Vojvodić, tada će Kalezić, pored uobičajenog genitivnog oblika „Rada“ (umesto „Radeta“, koji je ionako standardizovan samo zbog česte upotrebe, a ne zato što je u skladu sa gramatičkim pravilima srpskog jezika), koristiti instrumentalni oblik „Radem“ umesto uobičajenog „Radom“ (jer teško je i pretpostaviti da bi ikada upotrebio oblik „Radetom“), što je verovatno analogija prema instrumentalnom obliku „Đorđem“ (čiji je nominativ „Đorđe“), pa je donekle čudno što se instrumental „Radem“ (prema nominativu „Rade“) nije odomaćio barem u tekstovima književnih kritičara i istoričara, odnosno u tekstovima onih autora koji se strogo pridržavaju gramatičkih zakonitosti, ako već nije mogao da se odomaći u beletristici i žurnalistici (nego je prevladao oblik „Radetom“, koji vidno odudara od gramatičkih pravila).
Ne treba verovatno ni napominjati da je Kalezić dosledno citirao odlomke iz tekstova drugih autora, bez nasilnog prilagođavanja sopstvenom stilu i dijalektu, pa se ponekad, zbog česte upotrebe otvorenih i zatvorenih navodnika (naročito kad se unutar citata nalazi drugi citat ili nazivi publikacija i institucija), pri čemu se unutrašnji navodnici ne razlikuju od spoljnih, jedino na osnovu ekavizama može zaključiti da to nisu Kalezićeve reči, nego citat iz teksta nekog drugog autora (jer ionako je Kalezić većinom citirao ekavske tekstove, mada je navodio i odlomke iz pojedinih radova štampanih na ijekavici).
Ipak, bilo da se Kalezićev članak „Prećutani Ivo Andrić“ pročita u verziji prilagođenoj hrvatskom standardu i objavljenoj u listu Fokus, ili u verziji koju je sâm Kalezić priredio za knjigu Ivo Andrić u našim sporovima vrativši sopstveni jezički stil, koji se može opisati kao srpskohrvatska standardna ijekavica karakteristična crnogorskom području (sa oblicima „sjutradan“, „nijesam“, „nijesu“, ali i sa oblicima „gdje“, „ovdje“ „djeca“, „tjerati“ i sl., koji se inače podrazumevaju u standardnojezičkom izrazu svih ijekavskih oblasti) – suština članka je ista, a to je Kalezićeva tvrdnja da je Ivo Andrić tokom 1938. i 1939. objavio u beogradskom časopisu XX vek dvanaest tekstova povodom tadašnje političke situacije u Jugoslaviji, ali da ih nije potpisao svojim imenom, nego pseudonimom „Patrius“.
Premda je Kalezić prvi skrenuo pažnju i na konkretne naslove Andrićevih političkih članaka i na njihovu osnovnu tematiku, pa i na ideološku pozadinu samog časopisa u kome su objavljeni, treba napomenuti (što je i Kalezić naveo, mada tek docnije, kad je ušao u polemiku koju je njegov članak izazvao) da je „Patrius“ kao Andrićev pseudonim već bio dešifrovan i obelodanjen od strane Milivoja V. Kneževića, i to znatno ranije, 1954. godine, dakle u vreme kad je Andrić bio u životu i kad je sasvim lako mogao da demantuje povezivanje svog imena sa dotičnim pseudonimom – ali, Andrić to nije učinio, niti je bilo ko drugi pokušavao da to učini dok Kalezić nije u svom članku detaljnije razmotrio prirodu tekstova objavljenih sa potpisom „Patrius“ u časopisu XX vek.
Činjenica da sâm Andrić uopšte nije poricao da je „Patrius“ bio njegov pseudonim zapravo će biti najjači Kalezićev argument kad uđe u polemiku sa Ivom Tartaljom, koji je tvrdio kako nije sasvim sigurno da je „Patrius“ zaista bio Andrićev pseudonim, a što je posredno trebalo da dovede do zaključka kako Andrić verovatno nije napisao tekstove koje je Kalezić naveo u svom članku „Prećutani Ivo Andrić“.
Neretko će Kalezić isticati da je u časopisu XX vek objavljen i odlomak nedovršene Andrićeve pripovetke „Poručnik Murat“ (koja će naredni put, takođe u nedovršenom obliku, biti objavljena tek u dodatku zbirke Kuća na osami unutar posthumnih Andrićevih sabranih dela), što i ne mora biti bilo kakav dokaz da su tekstovi potpisani pseudonimom „Patrius“ takođe Andrićevi samo zato što su objavljeni u istom časopisu, ali verovatno Kalezićev članak ne bi ni izazvao toliku polemiku da sama tematika dvanaest Andrićevih tekstova, pa i podatak da su objavljeni u navedenom časopisu, ne znači automatsku pripadnost jednoj poraženoj političkoj struji koja je u vreme Andrićeve smrti – a zapravo u celom vremenskom rasponu od 1945. do 1990 – bila u Jugoslaviji redovno označavana kao fašistička i velikosrpska, što su zapravo bile najteže moguće optužbe u komunističkom režimu.
Nije se nakon 1945. godine u pregledima Andrićevog životopisa sakrivala dvadesetogodišnja piščeva diplomatska delatnost u Kraljevini Jugoslaviji, ali je očigledno svesno zaobilažen podatak da je Andrić kao političar bio blizak Milanu Stojadinoviću, koji je i stajao iza časopisa XX vek – a inače, bez privrženosti Stojadinovićevom režimu, Andrić sigurno ne bi bio imenovan aprila 1939. za jugoslovenskog poslanika u Berlinu kao prestonici Trećeg rajha.
Ono što je mnogo važnije, to je da Andrić u vreme Stojadinovićeve vlasti nije bio niži činovnik ministarstva čiji je resor izlišno navoditi, nego je bio zamenik ministra spoljnih poslova, što bi se opet moglo zanemariti kao podatak samo da ministar spoljnih poslova tada nije bio upravo onaj koji je i vodio ministarski savet – a to je Milan Stojadinović.
U kojoj god knjizi objavljenoj u komunističkoj Jugoslaviji da je spomenuto Stojadinovićevo ime, obavezno je uz njega stajala fašistička kvalifikacija, svakako zbog otvorenog Stojadinovićevog približavanja Musolinijevom Rimu i Hitlerovom Berlinu, ali i zbog obračuna tadašnjeg režima sa studentskim pokretom na Beogradskom univerzitetu, čime je Stojadinović i među tadašnjim i među budućim komunistima stekao epitet izrazito negativne istorijske ličnosti.
Mogao bi stoga iznenađujuće izgledati podatak da je riječka izdavačka kuća „Otokar Keršovani“ objavila 1970. godine Stojadinovićeve memoare pod nazivom Ni rat ni pakt (koji su prethodno izašli u Argentini, gde je Stojadinović i umro kao emigrant), a pošto je jugoslovenska cenzura dopustila da budu odštampani bez bilo kakvih izmena (verovatno zato što je komunističkom režimu u tom trenutku bio bitniji Stojadinovićev negativan prikaz ličnosti kneza Pavla Karađorđevića nego sâm Stojadinović kao već pokojni antikomunista), zadržan je i podatak o „stilski doterivanim notama“ koje je Andrić pisao upravo na osnovu Stojadinovićevih instrukcija, što će Andrić docnije (u razgovoru sa Kostom Dimitrijevićem) pokušati da ublaži retorskm pitanjem: „Ako je reč o doterivanju diplomatskih nota, i ja sam kao pomoćnik ministra spoljnih poslova, valjda, imao svoje pomoćnike?“
Kalezić tačno primećuje da Andrić zapravo nije demantovao Stojadinovićevu tvrdnju, ali jeste pokušao da stvori sliku kako u političkim tesktovima koje je po Stojadinovićevom nalogu pisao ili sređivao zapravo nije zastupao sopstvene ideološke stavove.
Da je Andrić bio blizak Stojadinovićev saradnik i da je aktivno podržavao njegovu ideologiju – makar i iz ličnog interesa, zarad napredovanja u diplomatiji – bilo je sasvim jasno i pre nego što je objavljen Kalezićev članak u listu Fokus, jer je tri godine ranije, 1977, istoričar Bogdan Krizman priredio i sa propratnim komentarima štampao u zagrebačkom Časopisu za suvremenu povijest tekst pod nazivom „Elaborat dra Ive Andrića o Albaniji iz 1939. godine“, koji je napisan neposredno uoči sastanka Milana Stojadinovića sa italijanskim ministrom spoljnih poslova (Musolinijevim zetom) grofom Galeacom Ćanom – a sigurno je da Andriću ne bi bilo povereno da napiše predlog podele Albanije (sa eventualnim posledicama takve podele, među kojima je i iseljavanje Albanaca sa jugoslovenske teritorije) između Kraljevine Jugoslavije i fašističke Italije da ga Stojadinović nije smatrao osobom od najvećeg mogućeg poverenja (pri čemu nije od presudnog značaja da li je Andrić sâm sastavio „elaborat“ ili uz pomoć nekolicine saradnika).
Može se reći da je ispala srećna okolnost što je Andrićev „elaborat“ odštampan u stručnom časopisu koji nije dolazio do većeg broja čitalaca, jer bi u suprotnom Krizmanov postupak verovatno izazvao dvostruku kontroverzu: i zbog toga što je svega dve godine nakon Andrićeve smrti bačena ogromna senka na već uobličen kult besprekornog nobelovca, i zbog toga što se Andrićev plan za podelu Albanije obelodanjuje u vreme kad odnosi Srba i Albanaca na Kosovu uveliko idu ka kritičnoj fazi.
Trebalo bi, međutim, zastati kod podatka o godini u kojoj Andrić kao Stojadinovićev blizak saradnik piše plan o podeli Albanije, jer nije nevažno da je Andrić tada bio u 47. godini života, dakle u zrelom dobu, a ovo se mora imati na umu zato što ponekad izgleda kao da sve što je Andrić objavio pre 1945. pripada ranoj, odnosno mladalačkoj fazi njegovog stvaralaštva, tim pre što se pogodilo da Andrić u godini završetka Drugog svetskog rata počinje da objavljuje radove koji će se potom potvrditi kao njegova najznačajnija dela i koja će, uslovno rečeno, postati njegova lična karta.
I zaista bi se na Andrićev „elaborat“, pa i na tekstove objavljene u časopisu XX vek, mnogo lakše gledalo da ih je Andrić napisao u mlađem dobu svog života (kao što se mogu gledati i tumačiti pojedini Andrićevi tekstovi objavljeni 1918. godine), jer bi se politička konotacija spomenutih spisa u tom slučaju mogla razumeti kao jedno privremeno i neozbiljno lutanje svojstveno svačijoj mladosti, ali nasuprot tome, sasvim je jasno da Andrić u petoj deceniji svog žitota i te kako zna kakvu ideologiju zastupa i sa kakvim političarem sarađuje.
Često je u Andrićevim biografskim pregledima štampanim u Jugoslaviji nakon 1945. kao pozitivan momenat isticano da je Andrić neposredno uoči pristupanja Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu marta 1941. izričito zahtevao da bude razrešen dužnosti poslanika u Berlinu, pa se na osnovu ovog podatka moglo pomisliti da je Andrić bio protivnik tadašnje spoljne jugoslovenske politike, ali nije teško zaključiti – na šta je i Vasilije Kalezić skrenuo pažnju u svom članku „Ivo Andrić o podjeli Albanije“ – da je Andrić nudio svoju ostavku isključivo zato što je smatrao nepriličnim da se sa političkim vrhom Trećeg rajha pregovara mimo zvaničnog poslanstva, tačnije mimo njega samog kao poslanika Kraljevine Jugoslavije, a ne zato da bi činom podnošenja ostavke javno iskazao antifašističke stavove.
Zna se, naime, da su knez Pavle Karađorđević, premijer Dragiša Cvetković i ministar spoljnih poslova Aleksandar Cincar-Marković imali više poverenja u pravnika i novinara Danila Gregorića, kog su i slali u Berlin da pregovara sa nacističkim vlastima, nego u poslanika Iva Andrića, koji je u jugoslovenskom političkom vrhu bio smatran pristalicom zbačenog Stojadinovića.
Očigledno je Andrić imao sreću da izbegne Stojadinovićevu sudbinu zato što je već bio u Berlinu kad je knez Pavle rešio da se u Beogradu politički obračuna sa Stojadinovićem i da ga pošalje u progonstvo kao britanskog zatočenika, a nekoliko godina kasnije Andrić će imati sreću da se njegova privrženost Stojadinovićevom režimu bez problema preinači u antifašizam (i pored toga što je uz Stojadinovićevo ime redovno stajala fašistička etiketa) zato što Andrić zaista nije učestvovao u pregovorima koji će dovesti do zvaničnog ulaska Kraljevine Jugoslavije u fašistički blok, mada je bio prisutan u dvorcu Belvedere u Beču kad su Cvetković i Cincar-Marković u ime jugoslovenske vlade potpisali pristupanje Trojnom paktu.
Ovo je svakako bio glavni razlog što je nekolicina eminentnih književnih kritičara, a pre svih Ivo Tartalja (kojeg će se studenti srbistike setiti kao autora Teorije književnosti), pokušala da ospori Kalezićevu tvrdnju kako iza pseudonima „Patrius“ u časopisu XX vek stoji Ivo Andrić – jer ako bi se Kalezićeva tvrdnja ispostavila kao istinita, onda bi to značilo da je Andrić bio verni sledbenik i poslušnik omrznutog Stojadinovićevog režima, tim pre što je svoje političke tekstove objavljivao u glasilu koje je faktički uređivao sâm Stojadinović i koje je prestalo da izlazi čim je knez Pavle sklonio Stojadinovića sa političke scene.
Mora se zapaziti i značenje latinske reči koja je korišćena kao pseudonim, jer iako se ona prvenstveno prevodi kao pridev „očinski“, ipak bi jedan pisac političkih članaka upotebio navedeni izraz u značenju „patriota“, tim pre ako veruje da publikovanjem svojih ideja, a pritom podržavajući aktuelni režim, i sâm doprinosi opstanku države.
Dobra prilika da se do kraja rasvetli Andrićeva saradnja sa Stojadinovićem bila je televizijska serija Nobelovac (reditelji Tihomir Stanić i Boriša Simović, 2024), ali primećuje se da su u njoj kroz sećanja naslovnog junaka prikazani najpre najvažniji događaji iz Andrićeva života od 1944. do 1961, a potom događaji od 1914. do 1918 i na kraju događaji od 1941. do 1944 – što znači da je zaobiđena upravo Andrićeva dvadesetogodišnja politička karijera, koja se nije uvek svodila na kurtoaznu diplomatiju, nego i na aktivno učešće u režimu kojeg i danas mnogi smatraju jednim od najrepresivnijih u celoj srpskoj i jugoslovenskoj istoriji.
Postoji, doduše, jedna scena u seriji Nobelovac koja se dešava 1951. i u kojoj Ivo Andrić moli Milovana Đilasa da sa izložbe povodom desetogodišnjice početka rata u Jugoslaviji bude sklonjena fotografija na kojoj se jasno vidi da i Andrić prisustvuje potpisivanju pristupanja Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu – pa je makar putem ovakvog detalja ukazano na Andrićev diplomatski položaj marta 1941, a razgovori koje Andrić u seriji Nobelovac vodi sa Milovanom Đilasom i Radovanom Zogovićem kao da su prepisani iz Kalezićeve knjige Ivo Andrić u našim sporovima, mada se svakako mogu naći i u Zogovićevim memoarskim beleškama.
Kao priređivač Zogovićevih dela, Kalezić je imao prilike da pročita kako je Isidora Sekulić upozorila Zogovića da je Andrić pravi „jezuit“, koji će zaboraviti i na prijateljstvo i na književnu saradnju samo li Zogović bude sklonjen sa vlasti – što se potom u potpunosti ostvarilo – tako da je Kalezić mogao dublje da sagleda profil Andrićeve ličnosti i u kontekstu komunističkog režima kao što je sagledao Andrića u kontekstu Stojadinovićeve vlasti.
I kao što se Kalezić bavio otkrivanjem skrajnutih i zaboravljenih Andrićevih radova (od kojih su pojedini sigurno bili namerno „prećutani“), tako je zapazio da su Andriću jednom prilikom pripisani tekstovi koje nije napisao, pa se iz Kalezićevog članka „Pogrešno dešifrovan potpis“ može saznati da je u bibliografiju Andrićevih radova, koja je odštampana u sedamnaestom (poslednjem) tomu Andrićevih sabranih dela objavljenih 1981, uneseno devet naslova nekog drugog autora.
U spomenutom bibliografskom pregledu stoji da je Andrić 1929. godine objavio ukupno jedanaest tekstova, od toga deset u Srpskom književnom glasniku, a jedan u Politici, pri čemu se zapaža da je svaki od tih naslova u Srpskom književnom glasniku potpisan inicijalima „R. R.“, dok uz bibliografsku jedinicu pod naslovom „Na Latinskoj ćupriji (fragment)“, koja je bila objavljena u Politici, ne stoji takav podatak, pa se može zaključiti da je navedeni članak bio potpisan punim imenom i prezimenom, zbog čega ni Kalezić nije sumnjao da to jeste Andrićev tekst.
Kalezić takođe ne izražava sumnju da tekst pod nazivom „Goja“, objavljen u Srpskom književnom glasniku 1929, jeste Andrićev, ali za ostalih devet tekstova izričito tvrdi da ne mogu biti Andrićevi, što zbog stila i tematike – jer to su uglavnom kratki informativni prikazi o aktuelnim jugoslovenskim i svetskim literarnim pojavama – što zbog činjenice da Andrić u to vreme, zbog diplomatskih aktivnosti u zapadnoj Evropi, nije mogao da prati tekuću književnu produkciju u Jugoslaviji, ali ni bilo gde drugde.
Naročito je Kalezić insistirao na tvrdnji da Andrić sigurno nije napisao prikaz Istorije zapadnoevropske književnosti sovjetskog pisca Petra Semjonoviča Kohana, tim pre što jedan visoki diplomatski službenik Kraljevine Jugoslavije ne bi smeo (verovatno ni pod pseudonimom) da piše pohvalno o knjizi objavljenoj u zemlji sa kojom Kraljevina Jugoslavija iz ideoloških razloga nije imala uspostavljene diplomatske odnose.
Ali, sve i da se zanemari Andrićev politički položaj, opet je teško poverovati da bi se Andrić između dva svetska rata interesovao za bilo koju knjigu objavljenu u Sovjetskom Savezu, jer takvo interesovanje bilo je svojstveno piscima levičarskog opredeljenja, a Andrić je u datom trenutku bio smatran jednim od predstavnika suprotne strane književnog fronta.
U članku specifičnog naslova „Dokazivanje po savjesti, formalno i stvarno“ Kalezić ukazuje na to da je Đorđe Jovanović, jedan od značajnijih pisaca književne levice, objavio 1936. godine u beogradskom časopisu Naša stvarnost, iza koga je stajala Komunistička partija Jugoslavije, članak „Prividni realizam Iva Andrića“, gde je dao negativnu kritiku Andrićevog pripovedačkog rada, pa iako je u posthumnom izdanju Jovanovićevih kritika 1949. priređivač Eli Finci morao – očigledno zbog Andrićeve tadašnje reputacije – da ublaži i čak izostavi pojedine Jovanovićeve opaske na račun Anrićeve proze, ipak je sasvim jasno koliko je Andrić i kao pisac i kao političar bio daleko od književne levice i da je stoga neozbiljno smatrati ga autorom pohvalnog prikaza jedne sovjetske knjige pre Drugog svetskog rata (naravno, sasvim će biti drugačije nakon Drugog svetskog rata, ali to u ovom slučaju nije važno).
Nakon detaljnog razmatranja, Kalezić je zaključio da potpis „R. R.“ zapravo i nije nikakav pseudonim, nego skraćenica kojom je svoje ime označavao stalni saradnik Srpskog književnog glasnika – pesnik Risto Ratković, a što je još važnije, takva se skraćenica pojavljuje u Srpskom književnom glasniku i tokom 1930, ali tekstove sa ovim inicijalima objavljene u toj godini ipak niko nije pripisao Andriću.
Čini se, međutim, da je Kaleziću promakao konkretan razlog koji je doveo do pogrešnog unošenja devet naslova u spisak Andrićevih dela, jer iako je upravo Kalezić napomenuo da su sastavljači Andrićeve bibliografije načinili omašku tako što su naveli da je članak „Goja“ potpisan skraćenicom „R. R.“ premda je navedeni članak objavljen bez potpisa, dok skraćenica „R. R.“ stoji (sigurno greškom) pored naslova „Goja“ u sadržaju dotičnog broja Srpskog književnog glasnika – ni ovo nije poslužilo Kaleziću kao putokaz ka logičnom zaključku da su sastavljači Andrićeve bibliografije, videvši u sadržaju Srpskog književnog glasnika inicijale „R. R.“ uz naslov „Goja“, za koji se pouzdano zna da predstavlja Andrićev tekst, najpre pomislili da je Andrić zaista upotrebio navedenu skraćenicu kao pseudonim za tekst „Goja“, a potom i da je takav pseudonim koristio za još devet tekstova koji su tokom 1929. objavljeni u Srpskom književnom glasniku sa istom skraćenicom na mestu potpisa autora.
Srećna je okolnost što tekstovi koji su pogrešno pripisani Andriću (a čiji je autor Risto Ratković) nisu bili preštampani unutar spomenutog izdanja Andrićevih sabranih dela, mada treba napomenuti da nije preštampan ni jedan jedini članak koji je u časopisu XX vek objavljen pod pseudonimom „Patrius“, što bi značilo ili da priređivači Andrićevih radova nisu prihvatili Kalezićevu tvrdnju da se iza dotičnog pseudonima krije Andrićevo ime, ili da namerno nisu uneli (verovatno da ne bi kompromitovali pokojnog nobelovca) dvanaest Andrićevih političkih članaka iako su znali da ih jeste on napisao.
Ako se Andrić nekada skrivao iza pseudonima „Patrius“, mnogi su se nakon piščeve smrti krili upravo iza njegovog imena, na šta je Vasilije Kalezić u svojim člancima takođe prekorno ukazivao, naročito se zadržavši na drastičnom primeru kontroverznih odluka o prvim dobitnicima Andrićeve nagrade.
Zahvaljujući Kalezićevom članku „Sjenke nad ’Andrićevom nagradom’“ saznaje se da je Zadužbina Ive Andrića ustanovila nakon smrti nobelovca dodeljivanje Andrićeve nagrade „za najbolju pripovetku, odnosno zbirku pripovedaka objavljenu prethodne godine“, pa stoga čuđenje mora biti utoliko veće kad se pročita da je prvi dobitnik Andrićeve nagrade bio Dragoslav Mihailović za Petrijin venac (1975), a drugi dobitnik Antonije Isaković za Tren I (1976) – jer zna se da navedena dela nisu pripovetke nego romani, a čak i da su u prvi mah bila shvaćena kao svojevrsni „prozni ciklusi“, što kao formalna odrednica donekle podseća na zbirku pripovedaka, ipak bi i u jednom i u drugom slučaju to bile veoma srodne pripovetke unutar jedne knjige, pritom sa istim glavnim likovima i sa događajima koji su čvrsto povezani, pa su stoga navedena dela čak i sa takvom žanrovskom odrednicom bliža formi romana nego onome što se podrazumeva pod zbirkom pripovedaka.
Sporne odluke o prvim dobitnicima Andrićeve nagrade kao da predstavljaju odjek sporne odluke o prvoj Ninovoj nagradi, koja je dodeljena za najbolji jugoslovenski roman objavljen tokom 1954. godine, pri čemu i nije bilo toliko sporno što je prvu Ninovu nagradu dobio Dobrica Ćosić za roman Koreni, nego što Andrićeva Prokleta avlija nije uzeta u razmatranje zbog tvrdnje Borislava Mihajlovića Mihiza – očigledno najuticanjnijeg člana prvog Ninovog žirija – da ovo delo uopšte nije roman, nego duža pripovetka.
Tako se desilo da ono delo koje mnogi smatraju najboljim Andrićevim romanom bude neposredno nakon objavljivanja proglašeno pripovetkom i tako bude onemogućeno makar i da učestvuje u trci za nagradu, a da nakon dve decenije priznanje koja će nositi Andrićevo ime i koje treba da se dodeljuje za zbirke pripovedaka ili za pojedinačne pripovetke – najpre bude dodeljeno za dela koja su nesumnjivo romani.
Veliko je pitanje da li bi Andrić izrazio negodovanje povodom takvih odluka sve i da je znao kako će biti dodeljivana nagrada koja nosi njegovo ime, jer ipak se to dešavalo u vreme kad se sâm Andrić već opredelio za ćutanje, čega se pridržavao i kad je bio u prilici da svojim očima sagleda mnogo veće nepravde koje su činjene njegovim nekadašnjim prijateljima i saradnicima – a uzgred, ćutao je i kad je njegov roman Prokleta avlija bio proglašen pripovetkom.
A ako bi se razmišljalo kako bi Andrić reagovao povodom obelodanjivanja članaka koje je mnogo godina ranije objavio u časopisu XX vek, sa sigurnošću se može reći da bi Andrić zamerio Kaleziću na tolikoj radoznalosti i revnosti da do kraja razotkrije ko se skrivao iza pseudonima „Patrius“, pa bi u tom pogledu Ivo Tartalja i ostali koji su pokušavali da ospore Kalezićeve tvrdnje imali pravo da se pozovu na činjenicu kako je Andrić, premda je nekada znao da napiše članak „Nezvani neka šute“, ne samo zaćutao o pojedinim svojim ideološkim stavovima, nego i dopuštao (a možda i zahtevao) da jedan deo njegovog (i književnog i političkog) rada bude prećutkivan, što bi značilo da niko, pa ni Kalezić, ne treba da objavljuje ono što je Andrić sâm prećutkivao.
Ali, jasno je da ni takav izgovor ne bi prošao kao argument pred književnom istorijom, jer kao što treba težiti istorijskoj istini, tako treba težiti i književnoistorijskoj istini, što je Kaleziću bio jedini cilj, pa nije isključeno, kao što je već napomenuto, da je književna kritika namerno skrajnula Kalezića iz vidokruga šire čitalačke publike, jer što je Vasilije Kalezić, a sa njim i njegovi tekstovi, bliži zaboravu, to su kontroverzni podaci iz životopisa Iva Andrića bliži ponovnom prećutkivanju.
Autor: Dušan Milijić
